جامعه اطلاعاتی و برنامه های توسعه فناوری در آموزش

جامعه اطلاعاتی و برنامه های توسعه فناوری در آموزش

به سوی جامعه اطلاعاتی

تحول اقتصادی و اجتماعی ژاپن امروز بر پایه فناوری اطلاعات و ارتباطات تا اندازه زیادی بر قاعده " فرایند مداوم همگرایی فناوری" استوار است. زاپن همزمان با پژوهش در زمینه فناوری اطلاعات و ارتباطات برنامه های عملی گسترش آن را در همه ابعاد زندگی اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی آغاز کرد. امروز ه بیشترین روبات های کارخانه جهان در زاپن است و ژاپن در بکار گیری ماشین هایی که براساس فناوری میکروالکترنیک کار می کنند، رتبه بالایی دارد.
نه تنها تولید دستگاه های ضبط ویدیویی ؛ تلویزیون ، بازیهای تلویزیونی و کامپیوتری ، دوربین های ویدیویی، لوازم خانگی الکترونیک ، کامپیوتر و نرم افزارهایی گوناگون سالهاست که در آسیا در انحصارزاپنی ها است.بلکه آنان در بهره گیری از فناوری های مدرن در کارخانه ها، سازمان های دولتی ، مدارس ، دانشگاه ها و بنگاه های اقتصادی ، خدماتی ، و فرهنگی نیز پیشرو هستند. میزان نفوذ اینترنت ، شمار کار بران و کیفیت زیر ساخت های مخابراتی ژاپن بعنوان شاخص ترین فناوری در عصر اطلاعات این موضوع را درسنجش با دیگر کشورهای پیشرفته جهان تائید می کند. کاستلز بر این باور است که نوسازی فناوری ژاپن پرشتاب تر از دیگر کشورهای جهان ، به استثنای امریکا ، انجام شده است. او بر پایه پروهش های نتیجه می گیرد که روند گسترش فناوری اطلاعا ت و ارتباطات در ژاپن با شتاب در حال پیشرفت است و اگر چه از امریکا عقب تر است ولی از دیگر کشورهای جهان و از جمله بریتانیا پیش گرفته است(کاستلز 1380)
ژاپنی ها گذشته از سرمایه گذاری های کلان در زمینه نوسازی و گسترش موسسات پژوهشی ملی و ایجاد پارک ها و شهر ک های علمی معتبر ، در جهت ایجاد شهر های دیجتالی در سراسر ژاپن با هدف ایجاد جامعه شبکه ای تلاشهای بسیار کرده اند.
شهرهای دیجتالی بعنوان برنامه کاری و سیاست دولت ها برای ایجاد یک جامعه شبکه ای مورد توجه جدی قرار گرفته است. شهر های بسیاری مانند آمستردام ف هلسینگی ، پاریس ، شانکهای و کیوتو پیشگامان این حرکت هستند. شهر های دیجتالی هدف های متنوعی دارند و در چارچوب مفاهیم گوناگون به کار گرفته می شوند.
در عین حال تجربه شهر کیوتو و موسسات پژوهشی فعال در پارک تحقیقاتی کیوتو نشان می دهد که جامعه اطلاعاتی تنها در برگیرنده کاربران اینترنت یا هدفش بهر ه گیری از فناوری اطلاعات و ارتباطات نیست، بلکه مناسبات فرهنگی ، اجتماعی ، اقتصادی وسیاسی و یژه ای بنیان می نهند. بازار مجازی ، ارتباطات عمومی ، شهر های شبکه ای ، زیر ساخت های اجتماعی ، فرهنگی و ارتباطاتی ، پیوستگی اقتصاد جهانی ، اقتصاد مبتنی بر دانش ، تحول ساختار اشتغال و پی ریزی قواعد اجتماعی تازه ، ازجمله مهم ترین مفاهیمی است که کنفرانس های گوناگون در شهر های دیجتالی ژاپن دنبال کرده اند. شرکت علوم و فناوری ژاپن (JST) با همکاری مرکز تحقیقات شهر دیجتالی و شرکت های معتبر مخابرات ژاپن برای باز سازی و اصلاح و برداشت های گذشته و حال از مفهموم اجتماعی شهر های دیجتالی و ارائه چشم اندازهای آینده ، بینش های ملی لازم و ماموریت ها و برنامه های عملی برای ژاپن امروز ، نشست های بسیار در سراسرژاپن بر گزار کرده است . پژوهشگران کشورهای گوناگون از آمریکا هلند ، انگلستان ، آلمان ، اتریش ، اسپانیا ، کره جنوبی ، فنلاند ، فرانسه و ایرلند در این نشست ها یافته ها و الگو های گوناگون بین المللی را در ارتباط با شهر های دیجتالی مطرح می کنند و چگونگی تعامل پژوهشگران در زمینه کامپیوتر، ارتباطات ، اطلاعات ، علوم اجتماعی و اقتصادی را تبین می کنند . مجموعه این فعالیت ها سواد فناوری technological literacy اطلاعات و ارتباطات ژاپنی ها را تا اندازه زیادی افزایش داده است.
جامعه اطلاعاتی و شبکه ای ضرورت ها، امکانات و مهارت های ویزه ای در ابعاد فردی و اجتماعی، فرهنگی ، اقتصادی و سیاسی می طلبد؛ فرایند سازماندهی ، تولید ، توزیع و مصرف اطلاعات را دگر گون می سازد و برای سیاستگذاران ، برنامه ریزان و نهاد های پشتیبانی کننده زیر ساخت های مخابراتی و ارتباطی کشورها مسئولیت های تازه ای به همراه می آورد.
ژاپنی ها برای آشنایی با این مسئولیت ها ، درک فرصت ها و تهدید های آن و چالش هایی که با توجه به شرایط بومی ، فرهنگی و اقتصادی با ان روبرو هستند در کنفرانس های سالانه شهر های دیجتالی فرصت های مغتنمی فراهم می اورند تا از تجربه دیگران بهره ببرند و امکان تعامل ، درک رهیافت های آزموده شده و راهبرد های جهانی و بین المللی در ارتباط با جامعه ا طلاعاتی ، تجربه و مفاهیم شهرهای دیجتالی و پیامد ها و تاثیرات فناوری اطلاعات و ارتباطات در تحولات فرهنگی ، اجتماعی ، سیاسی و اقتصادی و چالش شکاف های ملی ، منطقه ای و بین المللی در بهره گیری از دانش و فناوری را برای پژوهشگران جهانی فراهم سازند. ژ اپنی ها با در آمد سر انه پائین تر از آمریکایی ها ، در سه سال گذشته نزدیک به یک سوم از در امد شان را صرف اطلاعات کرده اند. یوئیچی Youichi Ito بر این باور است که به همان گونه که مردم آمریکا لاتین حاضرند در آمدهای خویش را صرف خوردن غذا های لوکس کنند ، میزان هزینه برای کار های مربوط به اطلا عات نیز از فرهنگ تبه فرهنگ دیگرمتفاوت است.در یک انفجار اطلاعاتی بر پایه ارزیابی کمی ، در ظاهر برای ایالات متحده و ژاپن که بزرگترین عرصه کنندگان و مصرف کنندگان و مصرف کنندگان اطلاعات در جهان هستند، اهمیت حیاتی دارد(داف، 1380)
دولت ژاپن در سال 1995 جامعه امروز را جامعه ای استوار بر سازه های اقتصادی و اجتماعی نو می دانست که با نو آوری های پیش برنده و سهیم شدن در اطلاعات و دانش بشری تلاش می کند هماهنگی و تناسب تازه ای اززندگی در ابعاد گوناگون فرهنگی ، اقتصادی ، صنعتی ، طبیعی و زیست محیطی بعنوان یک کل واحد ارائه دهد.(Santos et.al.,2000)

برنامه ملی توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات در آموزش

وزرات آموزش و پرورش، ورزش، علوم و تکنولوژی ژاپن ، آموزش و پرورش را بخش مهمی از این کل واحد اجتماعی به شمار می آورد و برنامه عملی برای هماهنگی با جامعه اطلاعاتی همراه با دیگروزارتخانه به نخست وزیر ارائه داده است ؛ برنامه هایی بیشتر بر پایه گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات در مدارس و دانشگاه ها استوار است و دربر گیرنده توسعه شبکه های توزیع اطلاعات ، گسترش ارتباطات ماهواره ای ،گستر ش روش های آموزش ، پرورش حرفه ای آموزگاران و طراحی و ترویج برنامه های درسی برای یاد گرایی و اموزش مبتنی بر شبکه Web-Based learning and Teaching است.
در سال 1996 گزارش شورای مرکزی آموزش و پرورش تحرک تازه ای به برنامه های توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات بخشید. این شورا به دولت پیشنهاد کرد برنامه ای جامع برای غنی سازی یادگیری در مدار س در پرتو بهر ه گیری از فناری اطلاعات و ارتباطات فراهم کند، به گونه ای که در همه مدارس ابتدایی دانش آموزان با دانش پایه فناوری اطلاعات و ارتباطات اشنا شوند و در دوره اول و دوم دبیرستان بتوانند دردرس های گوناگون از آنها بهر ه جویند. گذشته از ان درس های مشخصی برای توسعه دانش و مهارت های بهره گیری از کامپیوتر و فناوری اطلاعات و ارتباطات در برنامه های آموزشی مدارس دوره دبیرستان گنجانده شود.
شورای مرکزی آموزش و پرورش ، شورای بررسی برنامه های آموزشی و در سی ژاپن را مامورکرد تابه این پرسش اساسی پاسخ دهد که اساسا در دنیای اطلاعات و ارتباطات " چه چیزی ارزش آموختن و صرف وقت در مدرسه را دارد؟" این شورا برپایه جهت گیری های شورای مرکزی آموزش و پرورش در گزارش 29 جولای 1998 خود، محورهای اساسی اصلاح برنامه های درسی ملی National curriculum را منتشر کرد. برخی از مهمترین محورهای برنامه اصلاحی در ارتباط با توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات در آموزش و پرورش ، بشرح زیر است:
1_ کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات در فرآیند یاددهی _ یادگیری؛
2_ تاکید بر مهارت های بهره گیری از دانش و اطلاعات و گذار از اموزش دانش و انتقال اطلاعات به آموزش چگونگی یاد گیری؛
3_ به کار گیری توانایی های شبکه جهانی اینترنت در فرآیند یاددهی _یاد گیری و آموزش های از راه دور مبتنی بر شبکه؛
4_ گنجاندن واحدهای آموزشی و در سی لازم برای تمرین مهارت های کار با کامپیوترو بهره گیری از فناوری اطلاعات و ارتباطات در موضوعات گوگونان در سی در دوره اول دبیرستان مانند درس اقتصاد خانواده؛
5_ ایجاد امنیت برای دانش اموزان در شبکه جهانی اینترنت World Wide Web (WWW)
6_ طراحی و احد های درسی اجباری در ارتباط با دانش فناوری ، بهره گیری از اطلاعات و به کارگیری فناوری های اطلاعات و ارتباطات در دوره دبیرستان؛
7_ پرورش حرفه ای آموزگاران همگام با گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات در آموزش (سر کارارانیه ، 1381 )
این گزارش با محورهایی که در ان تبین شده است پایه اصلاحات برنامه های آموزشی و درسی مدارس ژاپن قرار گرفت. درعین حال بعنوان سند اصلاح استاندارهای برنامه های درسی ملی Nation Currriculum Standard Reform شناخته شد. بهره گیری از فناوری اطلاعات و ارتباطات بعنوان مهمترین عنصرتعامل با جامعه جهانی ، سهیم شدن در دانش دیگران ، تبادل تجربه ها،آگاهی نسبت به محیط زیست ، پیشرو بودن در فناوری و گسترش رفاه عمومی مورد تاکید فرارگرفت .
در دسامبر 1998 دولت ژاپن اژانس مجازی Virtual Agency را با نظارت نخست وزیر بنیاد نهاد .هدف این آژانس بررسی ضربتی به منظور هماهنگ کردن بخش های گوناگون دولت برای مطالعه و اجرای پروژه های مختلف توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات در آموزش و پرورش ، دولت ، مدیریت شرکت های خدماتی و تولیدی و...بود.
این آژانس برنامه های کاری و فعالیت های اجرایی وزارتتخانه های گوناگون را در ارتباط با یکدیگر در یک چشم اندازه ده ساله هماهنگ می کند.
دستورالعمل این آژانس برای توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات در آموزش و پرورش تا سال 2005 به شرح زیر است:
1_ فراهم آوردن کامپیوتر، امکانات سخت افزاری و نرم افزاری و امکان اتصال آنها به شبکه جهانی اینترنت در همه کلاس های درس و همه مدارس به گونه ای که همه دانش اموزان به سادگی امکان دسترسی به ان را داشته باشند
2_ افزایش سرعت و تضمین کیفیت دسترسی به اینترنت در همه مدارس
3 _ پشتیبانی از همه آموزگاران برای بهره گیری از فناوری اطلاعات و ارتباطات در فرایند یاددهی _ یاد گیری ؛
4_ پشتیبانی از گسترش و بهره گیری از فناوری اطلاعات و ارتباطات در مدارس از راه مجامع محلی ، منطقه ای و بنگاه های صنعتی؛
5_گسترش همکاری های صنعت با آموزش و پرورش برای افزایش کیفیت و تنوع آموزش، یاد گیری و تمرین مهارت های موثر تر در مدرسه؛
6_ بر پا کردن مرکز ملی اطلاعات اموزشی Santos, et.al.,2000))
ژاپن به گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات در آموزش و پرورش بعنوان یک نیاز ملی حساسیت چشمگیرنشان داده است. گزارش وزرات آموزش و پرورش ، فرهنگ ، ورزش ، علوم و تکنولوژی در سال 1999 نشان می دهد که ژاپنی ها به فناوری اطلاعات بعنوان ابزاری کار آمد برای افزایش کیفیت منابع انسانی ، افزایش توانایی های توسعه فناوری در دوران پساصنعتی ، بهبود کیفیت زندگی ، باز سازی بنیان های اجتماع بر پایه پارادایم فناوری اطلاعات و به دست آوردن جایگاهی ممتاز در جهان امروز می نگرند.(Monbusho, 1999)

پروژه کامپیوتری کردن آموزش و پرورش

پس از این دستورالعمل به سرعت پروژه های توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات در آموزش و پرورش با نظارت آژانس مجازی ودرارتباط با فعالیت های توسعه فناوری اطلاعات در دیگر وزراتخانه ها طراحی شد . هدف این پروژه های بزرگ با که عنوان " کامپیوتری کردن آموزش و پرورش" Computerisation of education اغاز شد عبارت بودند از ایجاد فضای مناسب برای به کار گیری کامپیوتر و اینترنت در جهت غنی ساختن فعالیت های آموزش و پرورش مدارس ، پیشبرد سطح پیشرفت تحصیلی دانش آموزان ، بهبود و پرورش حرفه ای آموزگاران در مدرسه.
در مقدمه این پروژه آمده است که دانش آموزان باید از کامپیوتر و اینترنت بعنوان ابزاری موثردر زندگی اموزشی مدرسه بهره ببرند تا بتوانند توانایی های خودرا گسترش دهند ، مهارت های موثرمورد نیاز زندگی در جهان امروزی راتمرین کنند، فرهنگ های دیگررا بشناسند و توانایی تعامل و همکاری بین المللی را در خود رشد دهند ، در فرایند یاددهی _ یاد گیری فعال باشند، مهارت های حل مساله و " یادگیری مبتنی بر پروژه " Project Based Learning را بیاموزند، اخلاق به کار گیری فناوری اطلاعات و ارتباطات در خود گسترش دهند(Monbusho 1999, Okabe and nakayama, 2002 )
پروزه کامپیوتری کردن اموزش و پروزش در پی ایجاد زمینه ها، محیط و فرصت هایی که روش های آموزش گسترش یابد ودانش آموزان بیش از پیش در فرایند یاددهی _ یادگیری خودرا به جهان خارج گسترش دهند، بتوانند جهان را به کلاس درس خودبیاورند ، یادگیری و اموزش راعینی ترسازند، به گونه ای که ره آورد آموزش چیزی بیش از " شنیدن" و بیش از پیش پایدار و مرتبط با زندگی اجتماعی دانش آموزان باشد.
پروزه ژاپنی ها در ارتباط با بهسازی مدیریت مدرسه تلاش می کند تا رابط مدرسه و جامعه را اسان سازد و تصویر روشن تری از انتظارات اجتماعی برای مدارس ارائه دهد، راه های مشارکت جامعه در مدیریت مدرسه را متنوع و کارآمد کند، نظام اداری مدرسه را باز سازی کند، به گونه ای که خانواده ها بعنوان مشاوران و بهترین حامیان اجرای برنامه های آموزشی مدارس شناخته شوند. این پروزه با ایجاد شبکه های موثرارتباطی برنامه های پرورش حرفه ای آموزگاران و کارکنان مدارس را اثر بخش و پویا می سازد(Monbnsho,1999 ).
این پروزه در زمانی اندک مدارس را به سالن هایی با کامپیوتر های پیشرفته و متصل به اینترنت مجهز ساخت وبرای هر یک از آموزگاران کامپیوتر های شخصی در مدارس قرار داد. سیستم های ارتباطاتی در قالب شبکه های اینترنتی و اینترانتی گسترش یافت و سرعت اینترنت با کیفیت بهترافزایش یافت. برنامه های پرورش حرفه ای آموزگاران در سطوح گوناگون در کوتاه زمان ، همه آنان را با تحولات تازه اشنا ساخت و مهارت های اساسی مربوط به کامپیوتر و اینترنت و چگونگی کار برد آن در فرایند یاددهی _ یاد گیری در موضوعات گوناگون در سی را در آنها توسعه داد. این برنامه تا سال 2001 با بهره گیری از نرم افزار های تهیه شده به زبان ژاپنی به سرعت مورد توجه آموزگاران قرارگرفت . گذشته از ان ، ساختار اداری مدارس چنان دگرگون شد که هر مدرسه یک آ موزگار مسئول فناوری اطلاعات و ارتباطات داشت و اداره های آموزش و پرورش مناطق و مراکزی استان ها ، مراکزی برای اجرای بهتر پروژه کامپیوتری کردن آموزش و پرورش بنیان نهادند.
این مراکز مهمترین نقش را در پشتیبانی از مدارس و موسسات آموزشی برای سازگاری با شرایط تازه و گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات و به کار گیری آن در فرآیند یاددهی _ یاد گیری دارند.
بر قراری ارتباط موثر میان موسسات آموزشی با شرکت های تولید کننده سخت افزار ها و نرم افزارهای لازم برای بهره گیری در آموزش ازوظایف این مراکز است . این مراکز پل ارتباطی میان جامعه ، صنعت و موسسات آموزشی اند و حمایت های اجرایی ، مشاوره ای ، اموزشی و خدماتی مدارس را درارتباط با توسعه و کار برد فناوری اطلاعات و ارتباطات برعهده دارند.
درسال 1998 ، بیش از 95% مدارس دوره ابتدایی 99/8 % مدارس دوره اول دبیرستان 100 در صد مدارس دوره دوم دبیرستان و 98/6 % مدارس کودکان استثنایی دارای کامپیوتر بوده اند. میانگین شمارکامپیوتر ها در هر مدرسه ، برای مدارس ابتدایی 10/4 برای دوره اول دبیرستان 28 و یک دهم ؛ برای مدارس دوره دوم دبیرستان 71/ 6 و برای مدارس کودکان استثنایی 11 و چهاردهم کامپیوتر بوده است.
میانگین کل کامپیوتر ها در مدرارس ژاپن در سال 1998 ، 22 کانپیوتر در هر مدرسه بوده است(Monbusho, 2000 ) درسال 1999 ، 27 % مدارس ابتدایی ، 43 در صدد مدارس دوره اول دبیرستان و 64 در صدد مدارس دوره دوم دبیرستان از اینترنت بهر مند بوده اند. Santo et . al., 2000) )
به سوی اینده : برنامه عملی دولت از 1999 تا 2005

دولت ژاپن بر پایه پروزه کامپیوتری کردن آموزش و پرورش و به استناد دستور العمل اژانس مجازی با نظارت نخست وزیری برنامه های عملی زیررا از سال 1999 تا 2005 طراحی و اجرا می کند.
1_ گسترش کامپیوتر در مدارس به گونه ای که تا سال 2005 برای هر 4 دانش آموز یک کامپیوتر ، ، برای هر کلاس درس دو کامپیوتر و یک پروژکتور، و برای هر دانش اموز یک کامپیوتر در سالن مدرسه وجود داشته باشد؛
2_ دسترسی به اینترنت برای همه مدارس با کیفیت و سرعت بالا از اغاز سال مالی 2001؛
3_ تجهیز بیش از 20% مدارس به شبکه محلی Local Area Networks و فراهم اوردن امکانات لازم برای دسترسی به اینترنت در همه کلاس های درس و در همه کالاس های درس و در همه مدارس تا سال 2004 ؛
4_ توسعه کامپیوتر و فراهم آوردن امکان ارتباط انها به اینترنت در همه کلاس های درس و در همه مدارس تا سال 2004؛
5_ اجرای برنامه های اموزشی ضمن خدمت برای پرورش حرفه ای همه آموزگاران مدارس دولتی در زمینه فناوری اطلاعات و ارتباطات تا پایانسال 2001؛
6_ آماده کردن محتوای آموزشی مناسب برای آموزش و یاد گیری مبتی بر شبکه با توجه به نیاز دانش آموزان، توانایی آموزگاران و موضوعات درس های گوناگون در مقاطع گونا گون تحصیلی تا سال 2005 ؛
7_تبین کار کرد های مرکز ملی اطلاعات آموزشی تا سال 2005 (Okabe and Nakayama).

ژاپنی ها با تبین بیش ملی خوددر حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات و برنامه ریزی درازمدت و کوتاه مدت، تعیین ماموریت های دولت، فعالیت های اجرایی و به کارگیری بخش خصوصی و پشتیبانی گسترده از موسسات آموزشی، امیدوارند به نیاز ملی در زمینه افزایش شناخت فناوری ، سواد اطلاعاتی و توان درک مناسبات در جهان امروز پاسخ شایسته بدهند. امروزه پروژه های عملی بسیاری در موسسات اموزشی اجرا می شود تا آرام آرام فراگیران را به بهره گیری از انواع فناوری اطلاعات و ارتباطات مجهز سازد، به گونه ای که یاد گیری و آموزشی مبتنی بر شبکه تا سال 2005 امری رایج و معمول در مدارس و کلاس های در س باشد، یادگیری مادام العمررا ترویج کند، و بنیان های جامعه مبتنی بر اطلاعات و در حال یاد گیری را پیش از پیش تقویت کند و به پیش ببرد.
منابع :
الف_ منابع فارسی
داف، الیتراس(1380 ) " نقش ژاپن در مطالعات جامعه اطلاعاتی" ترجمه حسن نوراییبیدخت ، فصلنامه رسانه، سال دوازدهم شماره 1 ص 46_65.
سرکارآرایی ، محمدرضا(1382) اصلاحات آموزشی و مدرن سازی :با تاکید بر مطالعه تطبیقی اموزش و پرورش ایران و ژاپن ، تهران : نشر روزنگار.
سرکارآرایی محمد رضا(1381) " اصلاحات برنامه درسی ملی ژاپن با تاکید بر رویکرد تلفیقی " فصلنامه نوآوردی هاآموزشی، سال اول شماره 1 ص 67_ 88 .
کاستلز، مانویل (1380) اقتصاد، جامعه و فرهنگ عصر اطلاعات (جلد سوم) ترجمه احد علیقلیان و افشین خاکباز؛ تهران: انتشارات طرح نو.
ب _ منابع انگل
Monbusho (2000) . Education in Japan 2000, Tokyo: Ministry of Education , Science and Cuture. Programme, New York: Oxford Universtiy press.
Monbusho (1999) Virtual Agency: Perject on Computerisation Education, Toratkyo:Ministry of Education , Sceience and Culture, ( in Japanese).
Okabe , K. And Nakayama, S. (2002) . “Japanese IT Strate gies in Public Schools:A Case Study of policies and Practices of Hiroshima Prefecture” , Jour nal of Internation, Development and Cooperation , Vol.1. no 1 , pp. 73_96.
Santos, J,Ritzema, R, Sakamoto, T, Muller. R, and Kangasniemi ,J (2000).
„OtherNationApproaches.ProtugaltheUnitedKingdom , Japan, the United states,Finland” , in OECD, Schooling for Tomorrow : Learning to Bridge the Digital Divide, paris :OECD, pp. 113-129.
UNDP (2003). Human Development Report 2003 , United Nations Development

برگرفته از

http://nippon.blogfa.com/cat-3.aspx